الاختصاص القضائي في دعاوى الأضرار الناشئة عن أنظمة الذكاء الاصطناعي في القانون الأردني والعراقي
DOI:
https://doi.org/10.35246/khh66h98الكلمات المفتاحية:
الاختصاص القضائي، دعاوى الأضرار، الذكاء الاصطناعيالملخص
هدفت هذه الدراسة إلى بيان ماهية الدعوى المدنية ودورها في حسم النزاعات المتعلقة بالاختصاص القضائي عن الأضرار الناشئة عن أنظمة الذكاء الاصطناعي (AI)، وتحليل دور القضاء في نظر هذه المنازعات وبيان الأسس القانونية التي يستند إليها. اعتمدت الباحثة المنهج التحليلي والمقارن، وتوصلت إلى أن نظرية "النائب الإنساني" تمثل أحد أبرز الطروحات الفقهية الحديثة لمعالجة فراغ المسؤولية في حالات الأضرار التي يصعب إسنادها إلى شخص طبيعي محدد. تقوم هذه النظرية على إسناد المسؤولية إلى شخص طبيعي مرتبط بالنظام الذكي، كالمصمّم أو المطوّر أو المستخدم النهائي، بوصفه نائبًا قانونيًا عن الكيان الاصطناعي غير المتمتع بالشخصية القانونية، مما يسهم في إرساء مسؤولية قانونية واضحة وتوفير حماية فعالة للمضرورين. كما أظهرت الدراسة قصور وسائل الإثبات التقليدية، كالشهادة والقرائن والكتابة، أمام التطور السريع لتقنيات الذكاء الاصطناعي، خاصة في الحالات التي يصعب فيها تتبع مصدر الضرر أو آلية حدوثه نتيجة تعقيد الخوارزميات وقرارات الأنظمة التلقائية. وانتهت الدراسة إلى ضرورة تطوير منظومة الإثبات المدني بما يواكب التحول الرقمي، وأوصت بسن قانون خاص بأخلاقيات الذكاء الاصطناعي في العراق يتضمن مبادئ تصميم وتطوير واستخدام الأنظمة الذكية مع احترام حقوق الإنسان والخصوصية والكرامة البشرية، إضافةً إلى الدعوة لعقد اتفاقية دولية موحّدة بشأن الأضرار الناجمة عن الذكاء الاصطناعي، بالتعاون بين التشريعات الوطنية والمنظمات الدولية، وبمشاركة فاعلة من الدول الكبرى وبدعم من منظمات الأمم المتحدة واليونسكو، لتوحيد المعايير القانونية والأخلاقية في هذا المجال.
التنزيلات
المراجع
First: Legal Books:
I. Al-Haddad, Hafiza Al-Sayyid. 2013. Al-Nazariyya Al-‘Amma Lil-Ikhtisas Al-Qada’i Al-Khas Al-Duwali. Al-Tib’a Al-Ula. Beirut: Manshurat Al-Halabi Al-Huquqiyya.
II. Duwaydar, Abd Al-Fattah Muhammad, Salma Muhammad Al-Ziyad, Wa Nada Bint Ahmad Al-Sheikh. 2023. Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Tahaddiyat Wa Tatalluat. Amman: Dar Al-Nashir, Dar Al-Matbu’at Al-Jami’iyya.
III. Al-Dhunun, Hasan Ali. 2006. Al-Mabsut Fi Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya. Al-Juz’ Al-Khamis. Al-Tib’a Al-Ula. Amman: Dar Wael.
IV. Al-Za’bi, ‘Awad Ahmad Al-Za’bi. 2020. Al-Wajeez Fi Qanun Usul Al-Mahakim Al-Madaniyya Al-Urduni. Al-Tib’a Al-Rabi’a. Al-Maktaba Al-Wataniya.
V. ‘Ali ‘Abd Al-Razzaq. 2022. Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya ‘An Al-Adrar Al-Natiyja ‘An Al-Dhaka’ Al-Sina’i. ‘Amman: Dar Al-Thaqafa Lil-Nashr Wa Al-Tawzee’.
VI. ‘Isa, Haitham Al-Sayyid Ahmad. Dun Sana. Al-Sabiq. S. 122, 125, 127.
VII. Mahmoud, Sayyid Ahmad, Wa Maryam ‘Imad Muhammad ‘Anani. Dun Sana. "Al-Dhaka’ Al-Sina’i Wa Al-‘Amal Al-Qada’i: Dirasah Tahliyliyya Muqarana." Bahth Manshur, S. 926.
VIII. Marqus, Sulayman. Dun Sana. Al-Fi’l Al-Dharar Wa Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya. Al-Tib’a Al-Khamisa, Al-Mujallad Al-Awwal. D.N. S. 669.
IX. Maluki, Iyad ‘Abd Al-Jabbar. 2009. Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya ‘An Hifz Al-Ashya’ Wa Tatbiqat ‘Ala Al-Ashya’ Al-Ma’nawiyya. Al-Tib’a Al-Ula. Amman: Dar Al-Thaqafa.
X. Al-Jabouri, Ahmad Ni’ma Khudhair. 1445H-2024M. Tanaza’ Al-Ikhtisas Al-Tashri’i Fi Al-Darar Al-Nash’ Min Al-Ala Al-Dhakiyya: Dirasah Muqarana. Atrohat Doctorah, Jami’at Karbala. S. 65.
XI. Al-Dhanibat, Nawaf Muhammad Muflih. 2013. Al-Iltizam Bil-Tabsir Fi Al-‘Uqud Al-Iliktruniyya. Risalat Magister, Jami’at Al-Sharq Al-Awsat, Kulliyat Al-Huquq. S. 78.
XII. Al-Rashidi, ‘Abd Al-‘Aziz Diham. 2011. Radd Al-Qadi: Dirasah Muqarana Bayn Al-Shari’a Al-Islamiyya Wa Al-Qanun Al-Urduni Wa Al-Kuwaiti. Risalat Magister, Jami’at Al-Sharq Al-Awsat, Kulliyat Al-Huquq. S. 6-7.
XIII. Al-Asadi, ‘Abd Al-Rasul ‘Abd Al-Rida. 2024. "Al-Ikhtisas Al-Qada’i Al-Duwali Fi Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya Al-Nash’ah ‘An Al-Ta’amul Bil-Ala." Majallat Al-Dirasat Al-Basra, Al-Sanah Al-Tasi’ah ‘Ashar, Mulhaq Al-‘Adad 56, S. 207.
XIV. Darrar, Khadija Muhammad. 2019. "Akhlaqiyat Al-Dhaka’ Al-Sina’i Wa Al-Robot: Dirasah Tahliyliyya." Al-Majalla Al-Duwaliyya Li ‘Ulum Al-Maktabat Wa Al-Ma’lumat, Mujallad 6, ‘Adad 3, S. 243.
XV. "Hal Yada’ Al-Robot Haddan Lil-Tashkik Bi Nazaahat Al-Qada’?". 2025. Al-Jazeera Net. Tareekh Al-Ziyarah 28-2-2025. Https://Www.Aljazeera.Net.
XVI. Al-Shurah, Jalal ‘Ayid. 1444H-2023M. "Al-I’tida’ ‘Ala Al-Khususiya Al-Ma’lumatiyya Wa Al-Athar Al-Mutarattiba ‘Alayha Fi Dhaw’ Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya." Majallat Al-Buhuth Al-Fiqhiyya Wa Al-Qanuniyya, Jami’at Al-Azhar, Kulliyat Al-Shari’a Wa Al-Qanun Bidmanhur, Bahth Mustal Min Al-‘Adad 41, S. 1718.
XVII. Al-Saraira, Mansour. 2009. "Al-Itar Al-Qanuni Lil-‘Aqd Al-Mubram ‘Abr Rasa’il Al-Ittisal Al-Iliktruniyya: Dirasah Fi Al-Tashri’ Al-Urduni." Majallat Jami’at Dimashq Lil-‘Ulum Al-Iqtisadiyya Wa Al-Qanuniyya, Mujallad 25, ‘Adad 2, S. 839.
XVIII. Siyhud, Ayad Matshar, Wa Wajood Khalaf Lafta. 1446H-2025M. "Al-Ikhtisas Al-Qada’i Al-Duwali Al-Jwazi Lil-Mahakim Al-‘Iraqiyya." Majallat Cambridge Lil-Buhuth Al-‘Ilmiyya, ‘Adad 42, S. 2.
XIX. Sidhkhan, Kazim Hamdan. 2024. "Nahw Tatwir Nizam Al-Ta’weed Fi Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya ‘An Al-Dhaka’ Al-Dhaka’ Al-Sina’i." Majallat Al-Baheth Lil-‘Ulum Al-Qanuniyya, Mujallad 5, ‘Adad 1, S. 237-238.
XX. ‘Abdulrida, ‘Abd Al-Rasul. "Ta’thir Al-Markaz Al-‘Alami Lil-Ashkhas Fi Qawa’id Al-Qanun Al-Duwali Al-Khas." Majallat Al-Muhaqqiq Al-Hilli Lil-‘Ulum Al-Qanuniyya Wa Al-Siyasiyya, Kulliyat Al-Qanun, Jami’at Babel, ‘Adad 1, Al-Sanah 7, S. 13.
XXI. Al-‘Abidi, Nahaba Matar. 2021. "Al-Masnafaat Al-Dhaka’ Al-Sina’i Wa Imkaniyyat Al-Himaya Bi Qanun Haqq Al-Mu’allif." Majallat Jami’at Tikrit Lil-Huquq, Al-Sanah 5, Mujallad 5, ‘Adad 2, S. 231.
XXII. ‘Ali, Raqiyya ‘Abd Al-Jabbar, Wa Hussam Hamid ‘Ubaid. Dun Tariikh. "Al-Daf’ Bi Adam Tawajuh Al-Khusuma Fi Al-Da’wa Al-Madaniyya." Majallat Al-Turath Al-Jami’a, ‘Adad 17, S. 114-115.
XXIII. ‘Isa, Mustafa Abu Mandur Musa. 2022. "Mada Kifayat Al-Qawa’id Al-‘Amma Lil-Mas’uliyya Al-Madaniyya Fi Ta’weed Adrar Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Dirasah Tahliyliyya Ta’siliyya Muqarana." Majallat Huquq Dumyat Lil-Dirasat Al-Qanuniyya Wa Al-Iqtisadiyya, Kulliyat Al-Huquq, Jami’at Dumyat, ‘Adad 5, S. 243, 270.
XXIV. Faghiyyah, Haniya Muhammad ‘Ali. 1445H-2024M. "Al-Asas Al-Qanuni Lil-Ta’weed ‘An Adrar Anzimat Al-Dhaka’ Al-Sina’i." Majallat Al-Qarar, Mujallad 1, ‘Adad 1, Al-Sanah Al-Ula, S. 96.
XXV. Al-Qawsi, Hammam. 2018. "Ishkaliyat Al-Shakhs Al-Mas’ul ‘An Tashgheel Al-Robot: Ta’thir Nazariyyat Al-Nayib Al-Insani ‘Ala Jadwa Al-Qanun Fi Al-Mustaqbal: Dirasah Tahliyliyya Istishrafiyya Fi Qawa’id Al-Qanun Al-Madani Al-‘Urubi Al-Khas Bil-Robottat." Majallat Jeel Al-Abhath Al-Qanuniyya Al-Mu’amqa, ‘Adad 25, Mayu, S. 79.
XXVI. Leitem, Nadia. 2023. "Majlis Uruba Wa Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Aaliyyat Dudub Kihimaya Li Huquq Al-Insan." Majallat Al-Turath, Mujallad 13, ‘Adad 4, S. 504.
XXVII. Majdoub, Kawthar. 2017. "Taswiyat Munaz’at Al-Istihlak Dhat Al-Tabi’ Al-Duwali Bayn Al-Luju’ Ila Al-Qada’ Al-Watani Wa Al-Wasita." Majallat Abhath Qanuniyya Wa Siyasiyya, ‘Adad 5, Al-Jazair, S. 202-203.
XXVIII. Muhammad, Zainab Jasim. "Al-Mas’uliyya Al-Madaniyya Lil-Katib Al-‘Adl Al-Iliktruni." Al-Majalla Al-‘Iraqiyya, ‘Adad 4, Jild 1, S. 451.
XXIX. Mahmoud, Hussam Al-Din. 2023. "Waqi’ Al-Shakhsiyya Al-Qanuniyya Lil-Dhaka’ Al-Sina’i." Majallat Ruh Al-Qawanin, ‘Adad 102, S. 147, 149.
XXX. Bin ‘Uthman, Farida. 2020. "Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Muqarana Qanuniyya." Majallat Kulliyat Al-Huquq Wa Al-‘Ulum Al-Siyasiyya, Jami’at Qasdi Bin Murabih Warqala, Mujallad 12, ‘Adad 2, S. 159.
XXXI. Boumdiates, Muhammad. Dun Sana. "Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Tahaddiy Jadid Lil-Qanun." S. 198.
XXXII. Al-Khatib, Muhammad Irfan. 1440H-2018M. "Al-Markaz Al-Qanuni Lil-Insalah (Robots): Al-Shakhsiyya Wa Al-Mas’uliyya… Dirasah Tafsiliyya Muqarana, Qira’ah Fi Al-Qawa’id Al-‘Urubiyya Lil-Qanun Al-Madani Lil-Insalah Li ‘Am 2017." Majallat Kulliyat Al-Qanun Al-Kuwaitiyya Al-‘Alamiya, Al-Sanah 6, ‘Adad 4, Al-‘Adad Al-Tasalsuli 24, S. 104.
XXXIII. Al-Rashidi, ‘Abd Al-‘Aziz Diham. 2011. Radd Al-Qadi: Dirasah Muqarana Bayn Al-Shari’a Al-Islamiyya Wa Al-Qanun Al-Urduni Wa Al-Kuwaiti. Risalat Magister, Jami’at Al-Sharq Al-Awsat, Kulliyat Al-Huquq, S. 6-7.
XXXIV. Sa’ar, Ikram Ahmad. 2024. "Al-Qadi Fi ‘Asr Al-Dhaka’ Al-Sina’i: Min Rafahiya Al-Ittila’ Ila Ilzamiyyat Bina’ Al-Qudurat." Majallat Jami’at Al-Zaytuna Lil-Dirasat Al-Qanuniyya, Isdar Khas, S. 236.
Second: Legislations
XXXV. Qanun Himayat Al-Mustahlik Raqm 7 Li Sanat 2017.
(Consumer Protection Law No. 7 Of 2017)
XXXVI. Qanun Al-Muraf’aat Al-Madaniyya Raqm 83 Li Sanat 1969.
(Civil Procedures Law No. 83 Of 1969)
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution 4.0 International License.
-
:حقوق الطبع والنشر والترخيص
بالنسبة لجميع البحوث المنشورة في مجلة العلوم القانونية، يحتفظ الباحثون بحقوق النشر. يتم ترخيص البحوث بموجب ترخيص Creative Commons CC BY 4.0 المفتوح ، مما يعني أنه يجوز لأي شخص تنزيل البحث وقراءته مجانًا. بالإضافة إلى ذلك ، يجوز إعادة استخدام البحث واقتباسه شريطة أن يتم الاستشهاد المصدر المنشور الأصلي. تتيح هذه الشروط الاستخدام الأقصى لعمل الباحث وعرضه.:إعادة إنتاج البحوث المنشورة من الناشرين الآخرين
من الضروري للغاية أن يحصل الباحثون على إذن لإعادة إنتاج أي بحث منشورة (أشكال أو مخططات أو جداول أو أي مقتطفات من نص) لا يدخل في نطاق الملكية العامة أو لا يملكون حقوق نشرها. يجب أن يطلب الباحثون إذنًا من مؤلف حقوق النشر (عادة ما يكون الناشر).يطلب الإذن في الحالات التالية:
بحوثك الخاصة المنشورة من قِبل ناشرين آخرين ولم تحتفظ بحقوق النشر الخاصة بها.
مقتطفات كبيرة من بحوث أي شخص أو سلسلة من البحوث المنشورة.
استخدم الجداول والرسوم البيانية والمخططات والمخططات والأعمال الفنية إذا لم يتم التعديل عليها.
الصور الفوتوغرافية التي لا تملك حقوق لنشرها.لا يطلب الإذن في الحالات التالية:
إعادة بناء الجدول الخاص بك مع البيانات المنشورة بالفعل في مكان آخر. يرجى ملاحظة أنه في هذه الحالة يجب عليك ذكر مصدر البيانات في شكل "بيانات من ..." أو "مقتبس من ...".
تعتبر عروض الأسعار القصيرة معقولة الاستخدام العادل ، وبالتالي لا تتطلب إذنًا.
الرسوم البيانية، الرسوم البيانية، المخططات، الأعمال الفنية التي أعاد الباحث رسمها بالكامل والتي تم تغييرها بشكل ملحوظ إلى درجة لا تتطلب الاعتراف.
الحصول على إذن
لتجنب التأخير غير الضروري في عملية النشر ، يجب أن تبدأ في الحصول على أذونات في أقرب وقت ممكن. لا يمكن لمجلة العلوم القانونية نشر بحث مقتبس من منشورات أخرى دون إذن.قد يمنحك مالك حقوق الطبع والنشر تعليمات بشأن شكل الإقرار الواجب اتباعه لتوثيق عمله ؛ بخلاف ذلك ، اتبع النمط: "مستنسخ بإذن من [المؤلف] ، [كتاب / المجلة] ؛ نشره [الناشر] ، [السنة]." في نهاية شرح الجدول ، الشكل أو المخطط.






